Najaarscursus over de sociale intelligentie van dieren voor het Hoger Onderwijs Voor Ouderen

hovo-logoPsycholoog en filosoof dr. Esteban Rivas geeft al 6 jaar cursussen over diergedrag voor het Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) aan verschillende universiteiten in het land. Het onderwijs wat HOVO aanbiedt is uniek en specifiek bedoeld voor mensen van 50 jaar en ouder die hun kennis willen vergroten, onder het motto “Een leven lang leren.”

Dit najaar zal Rivas de cursus “Het dier en de ander – De sociale intelligentie van dieren” geven aan de Erasmus Universiteit Rotterdam voor Hovo Rotterdam, en aan de Hogeschool Avans in Den Bosch voor Hovo Brabant Seniorenacademie.

Omschrijving cursus:

In de wetenschap vindt de afgelopen decennia veel nieuw onderzoek plaats naar de sociale intelligentie van dieren. Men dacht vroeger dat dieren niet in staat waren om te denken in termen van ‘een ander’. Sinds de cognitieve revolutie uit de jaren ’70 van de vorige eeuw is dat beeld echter veranderd en zien we nu allerlei boeiende studies plaatsvinden die aangeven dat de sociale intelligentie van dieren behoorlijk groot is. In deze cursus behandelen we deze onderzoeken. We beginnen bij zelfbewustzijn: in hoeverre is een dier in staat zichzelf te onderscheiden van de rest van de wereld? En hoe herkennen dieren elkaar als individu? Snappen dieren ook iets van familierelaties en van de rangorde binnen een groep, zijn ze in staat tot driehoeksbesef? Dan behandelen we onderzoek op het gebied van sociaal leren: hoe leert een dier door de sociale observatie van een ander? Zijn ze zelfs in staat om de handelingen van een ander te imiteren? Ook behandelen we cultuur en samenwerking bij dieren: Hebben dieren ook overgedragen gedragstradities? En wat voor cognitie zien we bij samenwerking tussen dieren? Is er een verschil in motivatie tussen mensen en andere dieren op het gebied van samenwerking? Vervolgens gaan we in op de vele nieuwe onderzoeken op het gebied van Theory of Mind: in hoeverre is een dier in staat een ander mentale toestanden zoals zien, horen en weten toe te schrijven? De meningen van wetenschappers lopen hierover uiteen, want mogelijk snapt een dier niets van de mentale toestanden van een ander en heeft het alleen regels geleerd op basis van het lezen van gedrag van een ander. We eindigen de cursus met de vraag in hoeverre dieren ook de gevoelsmatige toestanden van een ander begrijpen en of we dan ook vormen van empathisch gedrag bij dieren aantreffen. Na deze cursus bent U op de hoogte van de belangrijkste ontdekkingen, vraagstukken en controverses op het gebied van de sociale intelligentie van dieren.

Aankondiging cursus Den BoschAllerlei dieren zullen aan bod komen tijdens de cursus, met een focus op de diersoorten waarvan de sociale intelligentie het meest onderzocht wordt: grote mensapen en andere primaten, dolfijnen, olifanten, honden, ratten en kraaiachtigen.

Onderwerpen die behandeld zullen worden:

Zelfbewustzijn: spiegelproeven, lichaamsbewustzijn, zelfbesturing en metacognitie. Herkenning van individuen. Lange termijn geheugen ander. Begrip van familierelaties en rangorde. Sociaal leren en imitatie. Cultuur en samenwerking. Begrip van de geest van een ander. Theory of Mind: Toeschrijven van mentale toestanden aan een ander: zien, horen, willen en weten. Bedrog bij dieren. Begrip van de gevoelens en emoties van een ander: Empathie. Rouw.

Praktische informatie:

Hovo RotterdamHovo Rotterdam: De cursus zal aan de Erasmus Universiteit Rotterdam op de Campus Woudestein worden gegeven. Deze zal bestaan uit 5 colleges op de donderdagmiddag, van 13.30 tot 16.00 uur, te beginnen op donderdag 5 oktober. Hovo Rotterdam Erasmus handtekeningDe overige data van de cursus zijn: 12 en 26 oktober, 2 en 9 november. De inschrijving voor deze cursus is nu geopend. Men kan zich inschrijven door op deze link te klikken, waarmee men op de pagina van de cursus terechtkomt.

hovo-logoHovo Brabant (lokatie Den Bosch): De cursus zal aan de Hogeschool Avans in Den Bosch worden gegeven. Deze zal bestaan uit 6 colleges op de woensdagmiddag, van 14.00 tot 15.45 uur, te beginnen op woensdag 25 oktober. De overige data van de cursus zijn: 1, 8, 15, 22 en 29 november. Prijs voor deelname aan de cursus is 191 euro. De inschrijving voor deze cursus is inmiddels geopend. Men kan zich inschrijven door op deze link te klikken, waarmee men op de pagina van de cursus terechtkomt.

Voor mensen jonger dan 50 jaar:

De cursus “Het dier en de ander – De sociale intelligentie van dieren” zal dit najaar ook worden georganiseerd voor alle leeftijden, dus ook voor mensen jonger dan 50 jaar. Rivas zal deze cursus via zijn Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap geven op 2 zaterdagen aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Het betreft hier zaterdagen 18 en 25 november. Klik hier voor meer informatie over deze cursus en hoe U zich kunt aanmelden.

Tot ziens dit najaar!

Cursus “Het dier en de ander – De sociale intelligentie van dieren” november 2017

Op zaterdagen 18 en 25 november 2017 organiseert het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap een speciale cursus over de sociale intelligentie van dieren. Tijdens deze cursus zal psycholoog en filosoof dr. Esteban Rivas een up to date overzicht geven van wat de wetenschap heeft ontdekt over de sociale intelligentie of cognitie van alle dieren, van mensapen en olifanten tot en met honden en vogels.

DSCN5131 copy

Een reiger en een ooievaar in het Vondelpark in Amsterdam

Beschrijving cursus: In de wetenschap vindt de afgelopen decennia veel nieuw onderzoek plaats naar de sociale intelligentie van dieren. Men dacht vroeger dat dieren niet in staat waren om te denken in termen van ‘een ander’. Sinds de cognitieve revolutie uit de jaren ’70 van de vorige eeuw is dat beeld echter veranderd en zien we nu allerlei boeiende studies plaatsvinden die aangeven dat de sociale intelligentie van dieren behoorlijk groot is. In deze cursus behandelen we deze onderzoeken. We beginnen bij zelfbewustzijn: in hoeverre is een dier in staat zichzelf te onderscheiden van de rest van de wereld? En hoe herkennen dieren elkaar als individu? Snappen dieren ook iets van familierelaties en van de rangorde binnen een groep, zijn ze in staat tot driehoeksbesef? Dan behandelen we onderzoek op het gebied van sociaal leren: hoe leert een dier door de sociale observatie van een ander? Zijn ze zelfs in staat om de handelingen van een ander te imiteren? Ook behandelen we cultuur en samenwerking bij dieren: Hebben dieren ook overgedragen gedragstradities? En wat voor cognitie zien we bij samenwerking tussen dieren? Is er een verschil in motivatie tussen mensen en andere dieren op het gebied van samenwerking? Vervolgens gaan we in op de vele nieuwe onderzoeken op het gebied van Theory of Mind: in hoeverre is een dier in staat een ander mentale toestanden zoals zien, horen en weten toe te schrijven? De meningen van wetenschappers lopen hierover uiteen, want mogelijk snapt een dier niets van de mentale toestanden van een ander en heeft het alleen regels geleerd op basis van het lezen van gedrag van een ander. We eindigen de cursus met de vraag in hoeverre dieren ook de gevoelsmatige toestanden van een ander begrijpen en of we dan ook vormen van empathisch gedrag bij dieren aantreffen. Na deze cursus bent U op de hoogte van de belangrijkste ontdekkingen, vraagstukken en controverses op het gebied van de sociale intelligentie van dieren.

Allerlei dieren zullen aan bod komen tijdens de cursus, met een focus op de diersoorten waarvan de sociale intelligentie het meest onderzocht wordt: grote mensapen en andere primaten, dolfijnen, olifanten, honden, ratten en kraaiachtigen.

Cursusdag 1. Zaterdag 18 november 2017.

Asianelephant

Aziatische olifant moeder en kalf

Onderwerpen: Zelfbewustzijn. Herkenning van individuen. Sociaal leren en imitatie. Cultuur en samenwerking.

Omschrijving: Om enig begrip van de ander te kunnen hebben moet een dier onderscheid kunnen maken tussen zichzelf en de rest van de wereld. Tijdens deze dag behandelen we het wetenschappelijk onderzoek naar zelfbewustzijn bij dieren. Aan bod komen de spiegelproeven en onderzoek naar metacognitie bij dieren. Vervolgens kijken we naar de herkenning van individuen door dieren. Hoe onderscheiden dieren hen bekende individuen en hoe lang blijven ze zich deze dieren nog herinneren? Ook bekijken we wat dieren leren door sociale observatie van een ander. We behandelen welke dieren in staat zijn tot het imiteren van de handelingen van een ander. We gaan in op de vraag of dieren ook cultuur hebben, in de zin dat er specifieke gedragstradities bestaan bij verschillende geografisch gescheiden groepen dieren. En wat zien we aan samenwerking bij dieren? Welke dieren maken coalities en allianties met groepsgenoten? En is er sprake van een echte arbeidsverdeling bij bv. de gezamenlijke jacht?

Cursusdag 2. Zaterdag 25 november 2017.

10734000_10153277542514535_4461297390068895646_n

Tekening: Eric Windhorst

Onderwerpen: Begrip van de geest van een ander. Theory of Mind: Toeschrijven van mentale toestanden aan een ander: zien, horen, willen en weten. Begrip van de gevoelens en emoties van een ander: Empathie. Rouw.

Omschrijving: We beginnen deze cursusdag met het recentelijk opgekomen onderzoeksveld van Theory of Mind bij dieren: in hoeverre schrijven dieren elkaar mentale toestanden toe? Letten dieren op wat een ander kan zien of horen? Begrijpen ze de doelen, intenties en verlangens van een ander? Bedriegen dieren elkaar? En hebben ze door wat een ander weet of niet weet? Tenslotte gaan we in op de vraag of dieren ook de gevoelsmatige en emotionele toestanden van een ander begrijpen en in hoeverre we kunnen spreken van empathie bij dieren. Welke dieren helpen elkaar in nood? Welke dieren troosten een gestresste soortgenoot? En kunnen we ook spreken van rouw bij dieren als een dierbare is overleden?

Voor wie? De cursus is bedoeld voor iedereen die geïnteresseerd is in de sociale intelligentie van dieren, of men nu wel of niet zelf een huishouden deelt met een dier. Daarnaast is deze zeer geschikt voor mensen die professioneel met dieren werken en voor studenten van verschillende opleidingen. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die zullen worden getoond ondertiteld zijn. Alle deelnemers krijgen na afloop een persoonlijk certificaat van deelname. Cursisten die alleen 1 cursusdag volgen krijgen een deelcertificaat.

Kosten. Deelname aan de volledige cursus kost 100 euro. Deze cursus wordt een paar keer jaar georganiseerd. Men kan dan ook alleen deelnemen aan 1 van de 2 cursusdagen en de ontbrekende cursusdag later in het jaar volgen. Deelname aan een afzonderlijke cursusdag kost 50 euro. Deze prijzen zijn inclusief BTW.

Korting voor minder draagkrachtigen. Voor minder draagkrachtigen bestaat er een korting. Op vertoon van een studentenkaart (van alle opleidingen) of een Stadspas (of equivalente kaart van andere gemeenten dan Amsterdam) betaalt men 50 euro voor de volledige cursus of 25 euro voor een afzonderlijke cursusdag.

Tijden. Elke cursusdag duurt 5 uur en begint om 11.30 en eindigt om 16.30 uur. De cursus wordt zonder lunch gegeven.

Locatie: Hoofdgebouw Vrije Universiteit, De Boelelaan 1105 te Amsterdam. Deze locatie is goed te bereiken met auto en openbaar vervoer. Gratis parkeren is mogelijk op de Gustav Mahlerlaan en de A.J. Ernstlaan.

Aanmelden: U kunt zich eenvoudig opgeven door een emailbericht te sturen naar estebanyes@gmail.com of door onderstaand formulier in te vullen en te verzenden. U krijgt dan een emailbericht toegestuurd met daarin alle praktische details en een factuur voor Uw administratie.

Cursus: “Het dier en de ander – De sociale intelligentie van dieren” juni 2017

Op zaterdagen 17 en 24 juni 2017 organiseert het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap een speciale cursus over de sociale intelligentie van dieren. Tijdens deze cursus zal psycholoog en filosoof dr. Esteban Rivas een up to date overzicht geven van wat de wetenschap heeft ontdekt over de sociale intelligentie of cognitie van alle dieren, van mensapen en olifanten tot en met honden en vogels.

600px-Kissing_Prairie_dog

Beschrijving cursus: In de wetenschap vindt de afgelopen decennia veel nieuw onderzoek plaats naar de sociale intelligentie van dieren. Men dacht vroeger dat dieren niet in staat waren om te denken in termen van ‘een ander’. Sinds de cognitieve revolutie uit de jaren ’70 van de vorige eeuw is dat beeld echter veranderd en zien we nu allerlei boeiende studies plaatsvinden die aangeven dat de sociale intelligentie van dieren behoorlijk groot is. In deze cursus behandelen we deze onderzoeken. We beginnen bij zelfbewustzijn: in hoeverre is een dier in staat zichzelf te onderscheiden van de rest van de wereld? En hoe herkennen dieren elkaar als individu? Snappen dieren ook iets van familierelaties en van de rangorde binnen een groep, zijn ze in staat tot driehoeksbesef? Dan behandelen we onderzoek op het gebied van sociaal leren: hoe leert een dier door de sociale observatie van een ander? Zijn ze zelfs in staat om de handelingen van een ander te imiteren? Ook behandelen we cultuur en samenwerking bij dieren: Hebben dieren ook overgedragen gedragstradities? En wat voor cognitie zien we bij samenwerking tussen dieren? Is er een verschil in motivatie tussen mensen en andere dieren op het gebied van samenwerking? Vervolgens gaan we in op de vele nieuwe onderzoeken op het gebied van Theory of Mind: in hoeverre is een dier in staat een ander mentale toestanden zoals zien, horen en weten toe te schrijven? De meningen van wetenschappers lopen hierover uiteen, want mogelijk snapt een dier niets van de mentale toestanden van een ander en heeft het alleen regels geleerd op basis van het lezen van gedrag van een ander. We eindigen de cursus met de vraag in hoeverre dieren ook de gevoelsmatige toestanden van een ander begrijpen en of we dan ook vormen van empathisch gedrag bij dieren aantreffen. Na deze cursus bent U op de hoogte van de belangrijkste ontdekkingen, vraagstukken en controverses op het gebied van de sociale intelligentie van dieren.

Allerlei dieren zullen aan bod komen tijdens de cursus, met een focus op de diersoorten waarvan de sociale intelligentie het meest onderzocht wordt: grote mensapen en andere primaten, dolfijnen, olifanten, honden, ratten en kraaiachtigen.

Cursusdag 1. Zaterdag 17 juni 2017.

Onderwerpen: Zelfbewustzijn. Herkenning van individuen. Sociaal leren en imitatie. Cultuur en samenwerking.

Asianelephant

Aziatische olifant moeder en kalf

Omschrijving: Om enig begrip van de ander te kunnen hebben moet een dier onderscheid kunnen maken tussen zichzelf en de rest van de wereld. Tijdens deze dag behandelen we het wetenschappelijk onderzoek naar zelfbewustzijn bij dieren. Aan bod komen de spiegelproeven en onderzoek naar metacognitie bij dieren. Vervolgens kijken we naar de herkenning van individuen door dieren. Hoe onderscheiden dieren hen bekende individuen en hoe lang blijven ze zich deze dieren nog herinneren? Ook bekijken we wat dieren leren door sociale observatie van een ander. We behandelen welke dieren in staat zijn tot het imiteren van de handelingen van een ander. We gaan in op de vraag of dieren ook cultuur hebben, in de zin dat er specifieke gedragstradities bestaan bij verschillende geografisch gescheiden groepen dieren. En wat zien we aan samenwerking bij dieren? Welke dieren maken coalities en allianties met groepsgenoten? En is er sprake van een echte arbeidsverdeling bij bv. de gezamenlijke jacht?

Cursusdag 2. Zaterdag 24 juni 2017.

Onderwerpen: Begrip van de geest van een ander. Theory of Mind: Toeschrijven van mentale toestanden aan een ander: zien, horen, willen en weten. Begrip van de gevoelens en emoties van een ander: Empathie. Rouw.

10734000_10153277542514535_4461297390068895646_nOmschrijving: We beginnen deze cursusdag met het recentelijk opgekomen onderzoeksveld van Theory of Mind bij dieren: in hoeverre schrijven dieren elkaar mentale toestanden toe? Letten dieren op wat een ander kan zien of horen? Begrijpen ze de doelen, intenties en verlangens van een ander? Bedriegen dieren elkaar? En hebben ze door wat een ander weet of niet weet? Tenslotte gaan we in op de vraag of dieren ook de gevoelsmatige en emotionele toestanden van een ander begrijpen en in hoeverre we kunnen spreken van empathie bij dieren. Welke dieren helpen elkaar in nood? Welke dieren troosten een gestresste soortgenoot? En kunnen we ook spreken van rouw bij dieren als een dierbare is overleden?

Voor wie? De cursus is bedoeld voor iedereen die geïnteresseerd is in de sociale intelligentie van dieren, of men nu wel of niet zelf een huishouden deelt met een dier. Daarnaast is deze zeer geschikt voor mensen die professioneel met dieren werken en voor studenten van verschillende opleidingen. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die zullen worden getoond ondertiteld zijn. Alle deelnemers krijgen na afloop een persoonlijk certificaat van deelname. Cursisten die alleen 1 cursusdag volgen krijgen een deelcertificaat.

Kosten. Deelname aan de volledige cursus kost 100 euro. Deze cursus wordt een paar keer jaar georganiseerd. Men kan dan ook alleen deelnemen aan 1 van de 2 cursusdagen en de ontbrekende cursusdag later in het jaar volgen. Deelname aan een afzonderlijke cursusdag kost 50 euro. Deze prijzen zijn inclusief BTW.

Korting voor minder draagkrachtigen. Voor minder draagkrachtigen bestaat er een korting. Op vertoon van een studentenkaart (van alle opleidingen) of een Stadspas (of equivalente kaart van andere gemeenten dan Amsterdam) betaalt men 50 euro voor de volledige cursus of 25 euro voor een afzonderlijke cursusdag.

Tijden. Elke cursusdag duurt 5 uur en begint om 11.30 en eindigt om 16.30 uur. De cursus wordt zonder lunch gegeven.

Locatie: Hoofdgebouw Vrije Universiteit, De Boelelaan 1105 te Amsterdam. Deze locatie is goed te bereiken met auto en openbaar vervoer. Gratis parkeren is mogelijk op de Gustav Mahlerlaan en de A.J. Ernstlaan.

Aanmelden: U kunt zich eenvoudig opgeven door een emailbericht te sturen naar estebanyes@gmail.com of door onderstaand formulier in te vullen en te verzenden. U krijgt dan een emailbericht toegestuurd met daarin alle praktische details en een factuur voor Uw administratie.

Cursus: “Het dier en de ander – De sociale intelligentie van dieren” maart 2017

Op zaterdagen 18 en 25 maart 2017 organiseert het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap een speciale cursus over de sociale intelligentie van dieren. Tijdens deze cursus zal psycholoog en filosoof dr. Esteban Rivas een up to date overzicht geven van wat de wetenschap heeft ontdekt over de sociale intelligentie of cognitie van alle dieren, van mensapen en olifanten tot en met honden en vogels.

600px-Kissing_Prairie_dog

Beschrijving cursus: In de wetenschap vindt de afgelopen decennia veel nieuw onderzoek plaats naar de sociale intelligentie van dieren. Men dacht vroeger dat dieren niet in staat waren om te denken in termen van ‘een ander’. Sinds de cognitieve revolutie uit de jaren ’70 van de vorige eeuw is dat beeld echter veranderd en zien we nu allerlei boeiende studies plaatsvinden die aangeven dat de sociale intelligentie van dieren behoorlijk groot is. In deze cursus behandelen we deze onderzoeken. We beginnen bij zelfbewustzijn: in hoeverre is een dier in staat zichzelf te onderscheiden van de rest van de wereld? En hoe herkennen dieren elkaar als individu? Snappen dieren ook iets van familierelaties en van de rangorde binnen een groep, zijn ze in staat tot driehoeksbesef? Dan behandelen we onderzoek op het gebied van sociaal leren: hoe leert een dier door de sociale observatie van een ander? Zijn ze zelfs in staat om de handelingen van een ander te imiteren? Ook behandelen we cultuur en samenwerking bij dieren: Hebben dieren ook overgedragen gedragstradities? En wat voor cognitie zien we bij samenwerking tussen dieren? Is er een verschil in motivatie tussen mensen en andere dieren op het gebied van samenwerking? Vervolgens gaan we in op de vele nieuwe onderzoeken op het gebied van Theory of Mind: in hoeverre is een dier in staat een ander mentale toestanden zoals zien, horen en weten toe te schrijven? De meningen van wetenschappers lopen hierover uiteen, want mogelijk snapt een dier niets van de mentale toestanden van een ander en heeft het alleen regels geleerd op basis van het lezen van gedrag van een ander. We eindigen de cursus met de vraag in hoeverre dieren ook de gevoelsmatige toestanden van een ander begrijpen en of we dan ook vormen van empathisch gedrag bij dieren aantreffen. Na deze cursus bent U op de hoogte van de belangrijkste ontdekkingen, vraagstukken en controverses op het gebied van de sociale intelligentie van dieren.

Allerlei dieren zullen aan bod komen tijdens de cursus, met een focus op de diersoorten waarvan de sociale intelligentie het meest onderzocht wordt: grote mensapen en andere primaten, dolfijnen, olifanten, honden, ratten en kraaiachtigen.

Cursusdag 1. Zaterdag 18 maart 2017.

Onderwerpen: Zelfbewustzijn. Herkenning van individuen. Sociaal leren en imitatie. Cultuur en samenwerking.

Asianelephant

Aziatische olifant moeder en kalf

Omschrijving: Om enig begrip van de ander te kunnen hebben moet een dier onderscheid kunnen maken tussen zichzelf en de rest van de wereld. Tijdens deze dag behandelen we het wetenschappelijk onderzoek naar zelfbewustzijn bij dieren. Aan bod komen de spiegelproeven en onderzoek naar metacognitie bij dieren. Vervolgens kijken we naar de herkenning van individuen door dieren. Hoe onderscheiden dieren hen bekende individuen en hoe lang blijven ze zich deze dieren nog herinneren? Ook bekijken we wat dieren leren door sociale observatie van een ander. We behandelen welke dieren in staat zijn tot het imiteren van de handelingen van een ander. We gaan in op de vraag of dieren ook cultuur hebben, in de zin dat er specifieke gedragstradities bestaan bij verschillende geografisch gescheiden groepen dieren. En wat zien we aan samenwerking bij dieren? Welke dieren maken coalities en allianties met groepsgenoten? En is er sprake van een echte arbeidsverdeling bij bv. de gezamenlijke jacht?

Cursusdag 2. Zaterdag 25 maart 2017.

Onderwerpen: Begrip van de geest van een ander. Theory of Mind: Toeschrijven van mentale toestanden aan een ander: zien, horen, willen en weten. Begrip van de gevoelens en emoties van een ander: Empathie. Rouw.

10734000_10153277542514535_4461297390068895646_nOmschrijving: We beginnen deze cursusdag met het recentelijk opgekomen onderzoeksveld van Theory of Mind bij dieren: in hoeverre schrijven dieren elkaar mentale toestanden toe? Letten dieren op wat een ander kan zien of horen? Begrijpen ze de doelen, intenties en verlangens van een ander? Bedriegen dieren elkaar? En hebben ze door wat een ander weet of niet weet? Tenslotte gaan we in op de vraag of dieren ook de gevoelsmatige en emotionele toestanden van een ander begrijpen en in hoeverre we kunnen spreken van empathie bij dieren. Welke dieren helpen elkaar in nood? Welke dieren troosten een gestresste soortgenoot? En kunnen we ook spreken van rouw bij dieren als een dierbare is overleden?

Voor wie? De cursus is bedoeld voor iedereen die geïnteresseerd is in de sociale intelligentie van dieren, of men nu wel of niet zelf een huishouden deelt met een dier. Daarnaast is deze zeer geschikt voor mensen die professioneel met dieren werken en voor studenten van verschillende opleidingen. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die zullen worden getoond ondertiteld zijn. Alle deelnemers krijgen na afloop een persoonlijk certificaat van deelname. Cursisten die alleen 1 cursusdag volgen krijgen een deelcertificaat.

Kosten. Deelname aan de volledige cursus kost 100 euro. Deze cursus wordt een paar keer jaar georganiseerd. Men kan dan ook alleen deelnemen aan 1 van de 2 cursusdagen en de ontbrekende cursusdag later in het jaar volgen. Deelname aan een afzonderlijke cursusdag kost 50 euro. Deze prijzen zijn inclusief BTW.

Korting voor minder draagkrachtigen. Voor minder draagkrachtigen bestaat er een korting. Op vertoon van een studentenkaart (van alle opleidingen) of een Stadspas (of equivalente kaart van andere gemeenten dan Amsterdam) betaalt men 50 euro voor de volledige cursus of 25 euro voor een afzonderlijke cursusdag.

Tijden. Elke cursusdag duurt 5 uur en begint om 11.30 en eindigt om 16.30 uur. De cursus wordt zonder lunch gegeven.

Locatie: Hoofdgebouw Vrije Universiteit, De Boelelaan 1105 te Amsterdam. Deze locatie is goed te bereiken met auto en openbaar vervoer. Gratis parkeren is mogelijk op de Gustav Mahlerlaan en de A.J. Ernstlaan.

Aanmelden: U kunt zich eenvoudig opgeven door een emailbericht te sturen naar estebanyes@gmail.com of door onderstaand formulier in te vullen en te verzenden. U krijgt dan een emailbericht toegestuurd met daarin alle praktische details en een factuur voor Uw administratie.

Het dier en de ander – Cursus over de sociale intelligentie van dieren

Op zaterdagen 5 en 12 november organiseert het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap een nieuwe cursus over de sociale intelligentie van dieren: Het dier en de ander. Tijdens deze cursus zal psycholoog en filosoof dr. Esteban Rivas een up to date overzicht geven van wat de wetenschap heeft ontdekt over de sociale intelligentie of cognitie van alle dieren, van mensapen en olifanten tot en met honden en vogels.

Beschrijving cursus:

600px-Kissing_Prairie_dog

In de wetenschap vindt de afgelopen decennia veel nieuw onderzoek plaats naar de sociale intelligentie van dieren. Men dacht vroeger dat dieren niet in staat waren om te denken in termen van ‘een ander’. Sinds de cognitieve revolutie uit de jaren ’70 van de vorige eeuw is dat beeld echter veranderd en zien we nu allerlei boeiende studies plaatsvinden die aangeven dat de sociale intelligentie van dieren behoorlijk groot is. In deze cursus behandelen we deze onderzoeken. We beginnen bij zelfbewustzijn: in hoeverre is een dier in staat zichzelf te onderscheiden van de rest van de wereld? En hoe herkennen dieren elkaar als individu? Snappen dieren ook iets van familierelaties en van de rangorde binnen een groep, zijn ze in staat tot driehoeksbesef? Dan behandelen we onderzoek op het gebied van sociaal leren: hoe leert een dier door de sociale observatie van een ander? Zijn ze zelfs in staat om de handelingen van een ander te imiteren? Ook behandelen we cultuur en samenwerking bij dieren: Hebben dieren ook overgedragen gedragstradities? En wat voor cognitie zien we bij samenwerking tussen dieren? Is er een verschil in motivatie tussen mensen en andere dieren op het gebied van samenwerking? Vervolgens gaan we in op de vele nieuwe onderzoeken op het gebied van Theory of Mind: in hoeverre is een dier in staat een ander mentale toestanden zoals zien, horen en weten toe te schrijven? De meningen van wetenschappers lopen hierover uiteen, want mogelijk snapt een dier niets van de mentale toestanden van een ander en heeft het alleen regels geleerd op basis van het lezen van gedrag van een ander. We eindigen de cursus met de vraag in hoeverre dieren ook de gevoelsmatige toestanden van een ander begrijpen en of we dan ook vormen van empathisch gedrag bij dieren aantreffen. Na deze cursus bent U op de hoogte van de belangrijkste ontdekkingen, vraagstukken en controverses op het gebied van de sociale intelligentie van dieren.

Allerlei dieren zullen aan bod komen tijdens de cursus, met een focus op de diersoorten waarvan de sociale intelligentie het meest onderzocht wordt: grote mensapen en andere primaten, dolfijnen, olifanten, honden, ratten en kraaiachtigen.

Cursusdag 1. Zaterdag 5 november 2016

Onderwerpen: Zelfbewustzijn en herkenning van individuen. Sociaal leren, cultuur en samenwerking.

Asianelephant

Aziatische olifant moeder en kalf

Omschrijving: Om enig begrip van de ander te kunnen hebben moet een dier onderscheid kunnen maken tussen zichzelf en de rest van de wereld. Tijdens deze dag behandelen we het wetenschappelijk onderzoek naar zelfbewustzijn bij dieren. Aan bod komen de spiegelproeven en onderzoek naar metacognitie bij dieren. Vervolgens kijken we naar de herkenning van individuen door dieren. Hoe onderscheiden dieren hen bekende individuen en hoe lang blijven ze zich deze dieren nog herinneren? Ook bekijken we wat dieren leren door sociale observatie van een ander. We behandelen welke dieren in staat zijn tot het imiteren van de handelingen van een ander. We gaan in op de vraag of dieren ook cultuur hebben, in de zin dat er specifieke gedragstradities bestaan bij verschillende geografisch gescheiden groepen dieren. En wat zien we aan samenwerking bij dieren? Welke dieren maken coalities en allianties met groepsgenoten? En is er sprake van een echte arbeidsverdeling bij bv. de gezamenlijke jacht?

Cursusdag 2. Zaterdag 12 november 2016

Onderwerpen: Theory of Mind: Toeschrijven van mentale toestanden aan een ander. Empathie.

800px-Chimpanzees_in_Uganda_(5984913059)Omschrijving: We beginnen deze cursusdag met het recentelijk opgekomen onderzoeksveld van Theory of Mind bij dieren: in hoeverre schrijven dieren elkaar mentale toestanden toe? Letten dieren op wat een ander kan zien of horen? Begrijpen ze de doelen, intenties en verlangens van een ander? Bedriegen dieren elkaar? En hebben ze door wat een ander weet of niet weet? Tenslotte gaan we in op de vraag of dieren ook de gevoelsmatige en emotionele toestanden van een ander begrijpen en in hoeverre we kunnen spreken van empathie bij dieren. Welke dieren helpen elkaar in nood? Welke dieren troosten een gestresste soortgenoot? En kunnen we ook spreken van rouw bij dieren als een dierbare is overleden?

Voor wie? De cursus is bedoeld voor iedereen die geïnteresseerd is in de sociale intelligentie van dieren, of men nu wel of niet zelf een huishouden deelt met een dier. Daarnaast is deze zeer geschikt voor mensen die professioneel met dieren werken. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die zullen worden getoond ondertiteld zijn.

Certificaat Instituut. Alle deelnemers krijgen na afloop een persoonlijk certificaat van deelname van het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap.

Kosten. Deelname aan de volledige cursus kost 100 euro. Deelname aan een afzonderlijke cursusdag kost 50 euro.

Korting voor minder draagkrachtigen. Voor minder draagkrachtigen bestaat er een korting. Op vertoon van een studentenkaart (van alle opleidingen) of een Stadspas (of equivalente kaart van andere gemeenten dan Amsterdam) betaalt men 50 euro voor de volledige cursus of 25 euro voor een afzonderlijke cursusdag.

Tijden. Elke cursusdag duurt 5 uur en begint om 11.30 en eindigt om 16.30 uur. De cursus wordt zonder lunch gegeven.

Locatie: Hoofdgebouw Vrije Universiteit, De Boelelaan 1105 te Amsterdam. Deze locatie is goed te bereiken met auto en openbaar vervoer. Gratis parkeren is mogelijk op de Gustav Mahlerlaan en de A.J. Ernstlaan.

Aanmelden: U kunt zich eenvoudig opgeven door een emailbericht te sturen naar estebanyes@gmail.com of door onderstaand formulier in te vullen en te verzenden. U krijgt dan een emailbericht toegestuurd met daarin alle praktische details en een factuur voor Uw administratie.

Cursus “De sociale intelligentie van dieren”

Op zaterdagen 11 en 18 juni organiseert het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap een nieuwe cursus over de sociale intelligentie van dieren. Tijdens deze cursus zal psycholoog en filosoof dr. Esteban Rivas een up to date overzicht geven van wat de wetenschap heeft ontdekt over de sociale intelligentie of cognitie van alle dieren, van mensapen en olifanten tot en met honden en vogels.Vignet Cursus Sociale Intelligentie juni 2016

Beschrijving cursus:

600px-Kissing_Prairie_dog

In de wetenschap vindt de afgelopen decennia veel nieuw onderzoek plaats naar de sociale intelligentie van dieren. Men dacht vroeger dat dieren niet in staat waren om te denken in termen van ‘een ander’. Sinds de cognitieve revolutie uit de jaren ’70 van de vorige eeuw is dat beeld echter veranderd en zien we nu allerlei boeiende studies plaatsvinden die aangeven dat de sociale intelligentie van dieren behoorlijk groot is. In deze cursus behandelen we deze onderzoeken. We beginnen bij zelfbewustzijn: in hoeverre is een dier in staat zichzelf te onderscheiden van de rest van de wereld? En waaraan herkennen dieren elkaar als individu? Dan behandelen we onderzoek op het gebied van sociaal leren: hoe leert een dier door de sociale observatie van een ander? Zijn ze zelfs in staat om de handelingen van een ander te imiteren? Vervolgens gaan we in op de vele nieuwe onderzoeken op het gebied van Theory of Mind: in hoeverre is een dier in staat een ander mentale toestanden zoals zien, horen en weten toe te schrijven? De meningen van wetenschappers lopen hierover uiteen, want mogelijk snapt een dier niets van de mentale toestanden van een ander en heeft het alleen regels geleerd op basis van het lezen van gedrag van een ander. We eindigen de cursus met de vraag in hoeverre dieren ook de gevoelsmatige toestanden van een ander begrijpen en of we dan ook vormen van empathisch gedrag bij dieren aantreffen. Na deze cursus bent U op de hoogte van de belangrijkste vraagstukken en ontdekkingen op het gebied van de sociale intelligentie van dieren.

Allerlei dieren zullen aan bod komen tijdens de cursus, met een focus op de diersoorten waarvan de sociale intelligentie het meest onderzocht wordt: grote mensapen, dolfijnen, olifanten, honden, ratten en kraaiachtigen.

Cursusdag 1. Zaterdag 11 juni 2016

Onderwerpen: Zelfbewustzijn en herkenning van individuen. Sociaal leren, cultuur en samenwerking.

Asianelephant

Aziatische olifant moeder en kalf

Omschrijving: Om enig begrip van de ander te kunnen hebben moet een dier onderscheid kunnen maken tussen zichzelf en de rest van de wereld. In dit college behandelen we het wetenschappelijk onderzoek naar zelfbewustzijn bij dieren. Aan bod komen de spiegelproeven en onderzoek naar metacognitie bij dieren. Vervolgens kijken we naar de herkenning van individuen door dieren. Hoe onderscheiden dieren hen bekende individuen en hoe lang blijven ze zich deze dieren nog herinneren? Ook bekijken we wat dieren leren door sociale observatie van een ander. We behandelen welke dieren in staat zijn tot het imiteren van de handelingen van een ander. We gaan in op de vraag of dieren ook cultuur hebben, in de zin dat er specifieke gedragstradities bestaan bij verschillende geografisch gescheiden groepen dieren. En wat zien we aan samenwerking bij dieren? Welke dieren maken coalities en allianties met groepsgenoten? En is er sprake van een echte arbeidsverdeling bij bv. de gezamenlijke jacht?

Cursusdag 2. Zaterdag 18 juni 2016

Onderwerpen: Theory of Mind: Toeschrijven van mentale toestanden aan een ander. Empathie.

800px-Chimpanzees_in_Uganda_(5984913059)Omschrijving: We beginnen deze cursusdag met het recentelijk opgekomen onderzoeksveld van Theory of Mind bij dieren: in hoeverre schrijven dieren elkaar mentale toestanden toe? Letten dieren op wat een ander kan zien of horen? Begrijpen ze de doelen, intenties en verlangens van een ander? Bedriegen dieren elkaar? En hebben ze door wat een ander weet of niet weet? Tenslotte gaan we in op de vraag of dieren ook de gevoelsmatige en emotionele toestanden van een ander begrijpen en in hoeverre we kunnen spreken van empathie bij dieren. Welke dieren helpen elkaar in nood? Welke dieren troosten een gestresste soortgenoot? En kunnen we ook spreken van rouw bij dieren als een dierbare is overleden?

Voor wie? De cursus is bedoeld voor iedereen die geïnteresseerd is in de sociale intelligentie van dieren, of men nu wel of niet zelf een huishouden deelt met een dier. Daarnaast is deze zeer geschikt voor mensen die professioneel met dieren werken. Een specifieke vooropleiding is niet vereist. Wel is het handig als men passief Engels kan begrijpen, aangezien niet alle filmpjes die zullen worden getoond ondertiteld zijn.

Certificaat Instituut. Alle deelnemers krijgen na afloop een persoonlijk certificaat van deelname van het Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap.

Kosten. Deelname aan de volledige cursus kost 100 euro. Deelname aan een afzonderlijke cursusdag kost 50 euro.

Korting voor minder draagkrachtigen. Voor minder draagkrachtigen bestaat er een korting. Op vertoon van een studentenkaart (van alle opleidingen) of een Stadspas (of equivalente kaart van andere gemeenten dan Amsterdam) betaalt men 50 euro voor de volledige cursus of 25 euro voor een afzonderlijke cursusdag.

Tijden. Elke cursusdag duurt 5 uur en begint om 11.30 en eindigt om 16.30 uur. De cursus wordt zonder lunch gegeven.

Locatie: Hoofdgebouw Vrije Universiteit, De Boelelaan 1105 te Amsterdam. Deze locatie is goed te bereiken met auto en openbaar vervoer. Gratis parkeren is mogelijk op de Gustav Mahlerlaan en de A.J. Ernstlaan.

Aanmelden: U kunt zich eenvoudig opgeven door een emailbericht te sturen naar estebanyes@gmail.com of door onderstaand formulier in te vullen en te verzenden. U krijgt dan een emailbericht toegestuurd met daarin alle praktische details en een factuur voor Uw administratie.

Voor mensen van 50 jaar en ouder in de omgeving Groningen: Deze cursus zal dr. Esteban Rivas ook geven voor de Seniorenacademie Hovo Groningen aan de Rijksuniversiteit Groningen. De cursus zal daar worden gegeven in 4 colleges op de dinsdagmiddag, van 28 juni t/m 19 juli. Klik hier voor meer informatie en om U aan te melden.

Column: Leed veroorzaken bij knaagdieren om te zien of ze elkaar troosten.

Deze column schreef Esteban Rivas op persoonlijke titel voor PiepVandaag.nl waar deze op 3 februari werd geplaatst.

10734000_10153277542514535_4461297390068895646_nDe laatste tijd worden er nieuwe studies gepubliceerd waarin wetenschappers tekenen van empathie proberen te vinden bij niet-menselijke dieren. Vaak betreft het hier onderzoek waar wordt gekeken of dieren hun soort- of groepsgenoten troosten wanneer deze gestressed zijn of lijden en of ze elkaar uit benarde situaties bevrijden en helpen. Dit alles in het kader van de onderliggende vraag of niet-menselijke dieren ook empathie hebben. Empathie is het vermogen om je in te kunnen leven of in te voelen in de situatie van een ander. Opmerkelijk bij dit soort onderzoek is echter dat de dieren soms expres stress of leed wordt aangedaan om te zien of hun soortgenoten hun vervolgens troosten of helpen. Op zoek naar sociaal en moreel gedrag bij dieren bezondigen de onderzoekers zich dus juist zelf aan asociaal en immoreel gedrag. Iets waar ik mij erg over kan opwinden, dus vandaar deze column. Ga er maar voor zitten, want zoals gebruikelijk is het weer een lang betoog.

Ratten en apen krijgen elektrische schokken

makakenAl in de jaren ’50 en ’60 van de vorige eeuw vonden er in de Verenigde Staten een aantal studies plaats naar empathie bij dieren. Het betrof hier onderzoek met ratten en rhesusapen wat zeer dieronvriendelijk was. Als een hongerige rat of aap op een hendel drukte of aan een ketting trok dan rolden er wat korrels voer uit een machine, maar een andere rat of aap in een kooi ernaast kreeg dan een elektrische schok (de rhesusaap kreeg bv. een schok van 5 milliampère voor 3 seconden). De geschokte dieren krijsten en maakten andere pijngeluiden en waren aan het worstelen in hun kooi. De uitkomst van deze eerste onderzoeken was dat ratten en rhesusapen dan minder aan de ketting trokken of switchten naar een andere hendel, zodat hun soortgenoot geen elektrische schokken meer kreeg. De rhesusapen leden zelfs dagenlang honger opdat hun soortgenoot geen schokken kreeg. Mogelijk een uiting van empathie bij deze dieren, maar ook verklaarbaar vanuit een aversie voor het horen van de pijngeluiden van de ander. Hoe dan ook, deze eerste studies stopten op een gegeven moment, omdat er toen nog een groot taboe bestond m.b.t. emoties en empathie bij dieren en deze resultaten niet pasten binnen het dan nog heersende beeld van een agressief en bloeddorstig dierenrijk.

Frans de Waal onderzoekt empathie bij apen

1001004006850591De Nederlandse etholoog Frans de Waal is dan de wetenschapper die in de huidige tijd weer voor het eerst aandacht schenkt aan de mogelijkheid van empathie en vormen van prosociaal of behulpzaam gedrag bij niet-menselijke dieren. Al bij zijn studie van de chimpansees in Burgers Zoo in Arnhem in de jaren ’70 merkte hij op dat de mensapen zich na een conflict soms vriendelijk en behulpzaam naar elkaar toe gedroegen. In hun publicatie uit 1979 gebruiken De Waal en Angeline van Roosmalen de termen ‘verzoening’ en ‘troost’ voor het eerst voor een ander dier dan de mens. Ze ontdekten dat twee vechtende chimpansees zich na een conflict met elkaar verzoenden door weer naar elkaar toe te gaan en vriendelijke vormen van gedrag naar elkaar te tonen, zoals elkaar kussen, omhelzen of vlooien. Niet na elk conflict verzoenden de apen zich echter. Het kwam ook voor dat de vechtende apen het niet bijlegden en dan observeerden de Waal en zijn collega’s dat een andere chimpansee, die niets met het conflict te maken had gehad, opmerkzaam werd op de aap die had verloren in het gevecht en met deze verliezer contact legde en deze probeerde te troosten door allerlei vormen van vriendelijk gedrag zoals de verliezende chimp omhelzen en vlooien. De stress van de verliezer bleek vervolgens afgenomen te zijn door deze vriendelijke hulp van de ander. De Waal noemde dit behulpzame gedrag van de chimpansee troostgedrag. Voor het eerst was er dus een dier naast de mens dat verzoening en troost vertoonde in diens sociale gedrag. Het dierenrijk bleek dus toch niet alleen maar egoïsme en bloeddorst in te houden, en ons menselijke morele gedrag had nu zijn duidelijke voorlopers bij andere dieren.

In de jaren ’80 en ’90 doet de Waal dan verdere concrete studies gericht op het vinden van empathisch handelen bij mensapen. In de dierentuin van San Diego bestudeert hij het sociale gedrag van de bonobo’s die daar gehuisvest zijn. Chimpansees onderzoekt hij in het onderzoeksstation Yerkes National Primate Research Center van de Emory Universiteit in Atlanta, waar hij tegenwoordig werkt. Ook de bonobo’s vertoonden troostgedrag (en zij troostten een gestresste soortgenoot ook door allerlei vormen van sexueel gedrag). Andere onderzoekers stelden het ook vast bij gorilla’s. Eenzelfde studie door de Waal en collega’s met makaken liet echter zien dat daar geen troostgedrag plaatsvond. Een treurige makaak die in een gevecht had verloren werd daar niet getroost door zijn groepsgenoten.

Troostende honden, raven en olifanten

Asianelephant

Aziatische olifant moeder en kalf

De Waal’s onderzoek met mensapen kreeg veel aandacht en leidde ertoe dat wetenschappers weer meer open gingen staan voor de mogelijkheid van troost en empathie bij allerlei niet-menselijke dieren. Vergelijkbare studies als die van de Waal werden uitgevoerd met andere diersoorten. Inmiddels is troostgedrag vastgesteld bij hondachtigen (honden en wolven), kraaiachtigen (raven, kauwen, roeken en gaaien) en Afrikaanse en Aziatische olifanten. Al deze studies waren observationeel van aard, in de zin dat de wetenschappers nauwkeurig in kaart brachten hoe de dieren zich gedroegen als er een spontaan optredend conflict tussen twee dieren had plaatsgevonden. De dieren werden niet expres gestressed of leed aangedaan om te zien of hun groeps- of soortgenoten hen dan zouden komen troosten of helpen. Wel zaten bijna al deze dieren in gevangenschap, iets wat ik vanuit mijn dierlijk egalitarisme en abolitionisme van diergebruik moreel sterk afwijs. De mensapen zaten meestal in speciale onderzoeksstations of dierentuinen en werden soms ook in het wild bestudeerd, de honden zaten in kennels bij een diervoerfabrikant, de wolven in een dierentuin en de kraaiachtigen leefden in onderzoekskolonies van verschillende universitaire onderzoeksinstituten. De studie met Afrikaanse olifanten vond plaats bij vrij in het wilde levende dieren in het Amboseli Park in Kenia. De Aziatische olifanten zaten in een opvangcentrum in Thailand. Bij de olifanten was het overigens niet gedrag na een conflict wat men bestudeerde, omdat olifanten niet vaak conflicten met elkaar hebben. Hier keek men naar olifanten die gestressed raakten door harde geluiden als een overvliegende helikopter of een blaffende hond in de verte, waarop een soortgenoot dan naar de gestresste olifant toeliep en deze probeerde te bedaren door allerlei vormen van vriendelijk gedrag.

Knaagdieren mag je wel stressen

1024px-SpragueDawleyRatDe afgelopen jaren vinden er ook studies plaats naar empathie bij knaagdieren die al decennialang als proefdier worden gebruikt, zoals ratten en muizen. Bij deze studies worden de knaagdieren wel express gestresst of leed aangedaan en we zien dan ook een opleving van het dieronvriendelijke onderzoek uit de jaren ’50 en ’60. Aan de Universiteit van Chicago doen ze bij de afdeling psychologie en neurobiologie de laatste jaren onderzoek naar empathisch hulpgedrag bij laboratoriumratten, de bekende albino Sprague-Dawley ratten en de zwart-witte Long Evans ratten. 1 rat wordt dan elke dag 1 uur vastgezet in een plastic buis in een kooi waar ook een “vrije” rat (of beter: een niet-vastzittende rat) in zit. De buis heeft een deurtje en de “vrije” rat leert deze in een aantal dagen te openen. Na 12 dagen doen de ratten dan binnen een paar minuten de deur open voor de vastzittende rat. Hoe akelig het is voor een rat om vast te zitten is mij niet helemaal duidelijk, maar uiteraard wordt deze dan beperkt in diens handelingsvrijheid, wat geen enkel dier prettig kan vinden.

54986main_mouse_medIn 2013 werd een studie gepubliceerd van de afdeling psychiatrie van de Universiteit van California in San Diego, waarbij een muis via de metalen vloer van de kooi een elektrische schok aan hun voet kreeg toegediend van 0,7 milliampère voor 1 seconde. Muizen die zelf dan eerder dergelijke schokken hadden meegemaakt bevroren dan in hun gedrag bij het aanschouwen van de muis die een schok kreeg.

MorrisWaterMazeVorig jaar werd een Japanse studie met Sprague-Dawley ratten gepubliceerd door psychologen van de Kwansei Gakuin Universiteit. In dit experiment werd een kooi gebruikt waarvan de ene helft onderwater stond (45 mm diep). Eén rat werd dan in het water geplaatst (voor ten hoogste 5 minuten per onderzoekssessie). Een andere rat in het droge gedeelte van de kooi kon dan een deurtje opendoen voor de doorweekte rat. En dat is inderdaad wat de ratten deden: ze hielpen hun soortgenoten uit het water te kruipen.

Prairiewoelmuizen schokken geven en hun hersenen bekijken

Twee weken geleden werd een nieuwe studie gepubliceerd in Science naar troostgedrag bij prairiewoelmuizen. Frans de Waal was co-auteur van deze studie, die eveneens plaatsvond aan de Emory Universiteit in Atlanta. In dit onderzoek werd een woelmuis gestressed door deze “milde” elektrische schokken te geven. Een andere woelmuis die achter een raampje zat kon dan de geschokte woelmuis zien, waarna de observerende muis toegang kreeg tot de gestresste muis en deze bleek te gaan troosten door deze te likken en te vlooien. Deze studie was nog een stuk invasiever dan de hierboven al genoemde onderzoeken. Men wilde namelijk uitzoeken welke rol het hormoon oxytocine speelde bij het troostgedrag van de muizen. Oxytocine is een hormoon wat in de hersenen wordt geproduceerd en blijkt een belangrijke rol te spelen bij allerlei vormen van sociaal gedrag. Om nu te zien wat de rol van oxytocine was bij de troostende woelmuizen, kregen sommige muizen canules of buisjes in hun hersenen aangebracht. Via die buisjes werd dan een stofje ingespoten wat het vrijkomen van oxytocine in de hersenen blokkeerde. Muizen bij wie de oxycotine op deze manier werd geblokkeerd troostten vervolgens hun lijdende soortgenoot niet. Aan het eind van de studie werden de muizen nog afgemaakt, zodat ze de hersenen konden analyseren en konden vaststellen dat de buisjes in het juiste hersengebied waren geplaatst.

Deze recente studie naar empathie bij prairiewoelmuizen vormt deel uit van een al veel langer lopend onderzoek naar het sociale gedrag van de monogaam levende woelmuizen en de rol van het hormoon oxytocine daarbij. Dergelijke experimenten waarin de muizen via buisjes in hun hersenen oxytocine blokkeerders toegediend krijgen en die vervolgens worden afgemaakt om te zien of de buisjes in het juiste hersengebied zaten, vinden daar helaas wel vaker plaats. Het woelmuizenonderzoek is onderdeel van de affectieve neurowetenschap die bekend is geworden door het onderzoek en de publicaties van de neurowetenschapper Jaak Panksepp. Affectieve neurowetenschap betreft de studie van de hersengebieden en hersenstoffen die te maken hebben met emoties. Helaas gebruiken de neurowetenschappers daarbij proefdieren (ook weer met name knaagdieren) die electrodes of buisjes in hun hersenen krijgen aangebracht en die aan ’t einde van het onderzoek worden afgemaakt. En ook hier is dan weer sprake van een treurig makende ironie: door dieren leed toe te brengen ontdekken wetenschappers dat ze allerlei emoties hebben.

Lab_mice_436262Wat betreft de elektrische schokken in de nieuwe studies die gepubliceerd worden: ook menselijke proefpersonen krijgen in onderzoek naar empathie en altruïsme soms elektrische schokken toegediend. Deze komen overeen met de schokken die de knaagdieren in deze studies krijgen. De schokken worden dan ook gezien als een mild ongerief wat moreel toelaatbaar is binnen het onderzoek, of het nu menselijke of niet-menselijke dieren betreft. Toch is er een enorm verschil tussen schokstudies met mensen en met knaagdieren. De menselijke proefpersonen doen op vrijwillige basis mee aan de studie en kunnen na afloop gewoon weer naar huis. De ratten en muizen hebben geen keus en zitten naderhand weer in hun kleine kooitjes in het onderzoekslab. En als ze pech hebben krijgen ze ook nog buisjes in hun hersenen waar stoffen in worden gespoten en worden ze naderhand afgemaakt om hun hersenen te bekijken.

Sommige dieren vindt men moreel belangrijker

Kijken we nu naar alle manieren waarop wetenschappers empathie bij dieren bestuderen, dan valt op dat er een groot onderscheid wordt gemaakt in de manier waarop men de verschillende soorten dieren onderzoekt. Dieren die men dichter bij ons mensen vindt staan of die meer tot de verbeelding spreken, zoals mensapen, honden en olifanten, doet men (althans op dit moment) niet extra pijn of veroorzaakt men niet expres leed (behalve dan het leed van leven in gevangenschap). Knaagdieren daarentegen, de proefratten en -muizen, worden juist expliciet stress en leed aangedaan, zodat de wetenschappers niet hoeven te wachten tot er een knaagdier in de stress verkeert, maar meteen kunnen kijken of een soortgenoot hen gaat helpen. En om naar de onderliggende oorzaken voor empathisch gedrag te kunnen kijken, veroorloven wetenschappers zich om ook allerlei lichamelijk en hersen-onderzoek bij de knaagdieren uit te voeren, op zoek naar de verklarende chemische stoffen die bij empathie een rol spelen. Chimpansees of honden zou men tegenwoordig echter geen elektrische schokken meer geven of ze opzettelijk in water laten spartelen. We zien hier een al veel langer bekend verschijnsel waarbij er in de wetenschap een moreel onderscheid wordt gehanteerd tussen mensapen, honden en andere tegenwoordig meer intelligent geachte dieren aan de ene kant, en aan de andere kant dieren die al lang “ingeburgerd” zijn in wetenschappelijk onderzoek, de ratten en muizen die als proefdier worden ingezet. Bij de eerste groep houdt men zich in bij wat men het dier aandoet, bij de laatste groep veroorlooft men zich van allerlei dieronvriendelijks. Iets wat mij zeer tegen de borst stuit. Binnen het dierlijke egalitarisme wat ik voorsta, pleit ik voor een gelijkheid tussen alle dieren die bewustzijn hebben (in de zin dat ze positieve of negatieve ervaringen kunnen beleven). Ratten en muizen zijn voor mij dan ook niet minder moreel belangrijk dan mensapen en honden. Ook knaagdieren zijn intelligente en voelende wezens. En laat nou net dit nieuwe onderzoek van twee weken geleden zelfs aantonen dat woelmuizen in staat zijn tot empathie in de vorm van troostgedrag! Allemaal reden genoeg om ze niet meer als proefdier te gebruiken, lijkt mij.

Gebrek aan empathie in empathie onderzoek

800px-Lab_mouse_mg_3244De onderzoekers die ratten en muizen gebruiken in empathie onderzoek en daarbij de knaagdieren allerlei vormen van stress toebrengen kan men dan ook typeren als gebrekkig in hun eigen empathie ten opzichte van hun proefdieren. Misschien voelen deze wetenschappers soms wel iets van medelijden of empathie jegens hun proefratten en -muizen, maar hun empathische respons wordt blijkbaar gedoofd door de gedachte dat de mens het moreel belangrijkste wezen is en dat dieren als ratten en muizen terecht als proefdier ten dienste staan van de mens en daarbij van groot nut kunnen zijn in het ontdekken van allerlei belangrijks. Het is het aloude vraagstuk van de rechtvaardiging al dan niet van het gebruik van niet-menselijke dieren als proefdier. Wat mij betreft zien we hier gewoon een vorm van speciesisme: discriminatie op basis van de diersoort waartoe men behoort, waarbij het ene dier, de mens, moreel belangrijker is dan alle andere dieren. Maar misschien moeten we niet wanhopen. Het feit dat er in de wetenschap meer en meer aandacht komt voor zaken als empathie en andere vormen van vriendelijk gedrag bij niet-menselijke dieren leidt er langzaamaan toe dat wetenschappers en ook de rest van de maatschappij meer en meer gaan nadenken over de morele positie van dieren. Zo is er nu een lijst van dieren die troostgedrag vertonen en die lijst wordt elk jaar langer. Troost en empathie zijn nu geen zaken meer die men alleen menselijk kan noemen, maar zien we nu wetenschappelijk vastgesteld bij uiteenlopende dieren, van chimpansees tot en met ratten. Deze wetenschappelijke kennis zal er hopelijk ooit toe bijdragen dat we ons als mensen empathisch zullen gedragen jegens elk wezen wat in staat is pijn of stress te voelen. En zal dan uiteindelijk het einde van het proefdiertijdperk inluiden.

Op zaterdag 13 februari organiseer ik aan de Vrije Universiteit Amsterdam de Dierlijke Winterlezing “Theory of Mind en empathie bij dieren.” Tijdens deze lezing zal ik ingaan op het onderzoek naar empathie bij dieren en zal ook het onderzoek worden behandeld in hoeverre dieren elkaar ook andere mentale toestanden toeschrijven zoals waarneming (zien en horen), het hebben van intenties of doelen, en het hebben van kennis (weten).

Esteban Rivas, Instituut voor Dieren in Filosofie en Wetenschap, Amsterdam, 2 februari 2016.